كوله كش


تفنگ ساچمه زنی

 

به نام یکتا معبود

سلام به همه دوستانی که به اینجا سر می زنند و طبیعی است که انتظار داشته باشند با هر بار مراجعه مطلب جدیدی بخوانند. متاسفانه شرایط کاری من به گونه ای است که نمی توانم فرصت زیادی برای نوشتن مطلب در این وبلاگ اختصاص بدهم. برخی از این مشکلات را جناب طبیعت مرد در وبلاگش توضیح داده اند. مضافا اینکه من متاهل هستم و باید بخشی از اوقاتم را به خانواده اختصاص بدهم. بنابراین دیر شدن درج مطالب جدید را، عدم توجه به خوانندگان وبلاگ تلقی نکنید. البته واقعیت این است که از آنجا که می خواهم مطلب درخوری ارائه بدهم، ناچارم قدری وسواس داشته باشم. الان که فصل شکار نیست، سلسله مطالبی درخصوص سلاحهای شکاری درج می کنم. امیدوارم در زمان مناسب انواع دیگری از مطالب در زمینه های دیگر نیز عرضه کنم. راستش خیلی ایده ها در سر دارم که متاسفانه با زمان کمی که در اختیار دارم عملی کردن آنها دشوار است. به هر حال امیدوارم مطالب مفید و سودمند باشند. خواهشمندم هر یک از دوستان که به اینجا مراجعه می کنند و مطالب را مطالعه می کنند، پیامی هم بگذارند تا من هم از نطرات آنها استفاده کنم. خوبی وبلاگ آن است که ارتباطی دوطرفه را برقرار می کند. اجازه بدهید من هم از این امکان بهره مند شوم. باز هم از همه دوستانی که در وبلاگشان به اینجا لینک داده اند سپاسگزارم.

 

چند نکته

در یکی از کامنتها آقای بابک چند سوال مطرح کرده اند: « تک گلوله با زابوت چه فرقی داره و با هر تفنگی ميشه شليک کرد و در تفنگ ساچمه زن نظامی چه ساچمه ای استفاده ميشه و درمورد چهار پاره های دارت مانند که در بعضی فیلم ها دیده میشه توضیح بدی». تفاوتهای این دو عبارتند از:

  • تک گلوله از سرب نرم و زابوت از فلز سخت تری مثل برنج درست می شود.
  • تک گلوله پس از شلیک دوران نمی کند اما زابوت وقتی با تفنگ مخصوص آن که خاندار است شلیک شود حتما دوران خواهد کرد. برخلاف تصور و تبلیغاتی که وجود دارد به نظر نمی رسد تک گلوله هایی که اصطلاحا به تک گلوله خاندار (Rifled Slug) موسوم هستند، پس از شلیک دارای دوران باشند. بلکه سر سنگینتر آنها نسبت به دم باعث می شود که تک گلوله دارای ثبات نسبی باشد.
  • تک گلوله معمولی، معمولا داخل ود قرار نمی گیرد (در مورد ود توضیح خواهم داد) اما زابوت داخل یک غلاف پلاستیکی قرار می گیرد. بنابراین قطر زابوت کوچکتر از قطر تک گلوله است. البته امروزه تک گلوله هایی هم ساخته می شود که داخل ود قرار می گیرند تا با لوله تماس نداشته باشند.

به هیچ وجه نباید زابوت را در تفنگهای معمولی شلیک کرد بخصوص تفنگهایی که دارای چوک هستند (در مورد چوک توضیح خواهم داد).

من دقیقا نمی دانم در تفنگهای ساچمه زنی نظامی از چه ساچمه ای استفاده می شود. لیکن احتمالا از ساچمه های درشت و چارپاره استفاده می شود.

در مورد چارپاره های دارت مانند عرض می کنم که انواع گلوله ها برای فشنگ ساچمه زنی ساخته و عرضه شده است (البته نه در ایران). یکی از این فشنگها پر از دارتهای ریزی هستند که تصویر آن را در میان تصاویر خواهید دید. البته تنوع فشنگ ساچمه زنی بسیار زیاد است و یکی از جذابیتهای این نوع تفنگ هم در همین تنوع است.

 

قبل از ادامه بحث مایلم یک توصیه جدی را تکرار کنم و آن رعایت جوانب ایمنی در کار با اسلحه است.

 

احتیاط: هیچگاه به سلاح اعتماد نکنید. هیچ گاه سلاح را به سمت چیزی که نمی خواهید از بینش ببرید نگیرید، حتی سلاح خالی را. بجز در زمانی که می خواهید با سلاح تیراندازی کنید، در آن فشنگ نگذارید زیرا بعضی اوقات به دلایل مختلف ممکن است مکانیزم سلاح خراب شده باشد و شلیک ناخواسته اتفاق بیافتد. بخصوص در سلاحهایی که با گذاشتن فشنگ در آنها، مسلح هم می شوند. یکبار سلاح دولولی را دیدم که با گذاشتن فشنگ در لوله های آن و بستن تفنگ، فشنگها بطور خودکار شلیک می شدند. هنگام گذاشتن فشنگ در سلاح، دقت کنید لوله سلاح به سمت مطمئنی باشد. اگر سلاح ندارید و قصد خرید سلاح دارید، ابتدا مطمئن شوید که می توانید مسوولیت فوق العاده سنگین داشتن سلاح را بپذیرید. مسوولیت سلاح، فقط و فقط با دارنده و مالک آن است. مسوولیت هر اتفاق ناگواری که در اثر استفاده از سلاح بیافتد، فقط و فقط به عهده مالک آن است. اگر دارای اسلحه هستید، اعضای خانواده را از آن نترسانید بلکه با آموزشهای کافی، اجازه بدهید آنها نیز با نحوه مناسب رفتار با سلاح آشنا شوند.

 

همانطور که قبلا هم گفته ام این مطالب حاصل مطالعات من در منابع خارجی و بعضا داخلی است. برخی از مطالب از مباحث گروه شکار و اسلحه ایران استخراج شده است. عمده تصاویر نیز از سایتهای اینترنتی خارجی استفاده شده است. مطمئنا مطالب خالی از اشتباه و اشکال نیست و همه آنها به عهده من است. نظرات شما می تواند مرا در اصلاح آنها یاری دهد.

 

 

 

 

 

 

 

چارپاره دارت مانند (FLECHETTE)

 

تفنگ ساچمه زنی

تفنگهای ساچمه زنی (Shotgun) در نمره های (Gauge) مختلف عرضه می شوند. معروفترین نمره ها عبارتند از 10، 12، 16، 20، 28 و 410. در جدول زیر قطر داخلی لوله این نمره ها بیان شده است. در ایران متداولترین نمره ها که درضمن برای آنها سهمیه فشنگ داده می شود نمره های 12 و 16 هستند.

 

قطر داخلی لوله نمره های مختلف  تفنگهای ساچمه زنی

نمره

10

12

16

20

28

410

اینچ

775/0

729/0

667/0

617/0

550/0

410/0

میلیمتر

69/19

52/18

94/16

67/15

97/13

41/10

 

یکی از ویژگیهای مهم در لوله تفنگهای ساچمه زنی وجود بخشی از سر لوله است که به چوک (Choke) موسوم است. چوک عبارت است از بخشی از سر لوله تفنگ که قطر داخلی آن کمتر از قطر لوله اصلی است. نقش چوک عبارت است از تعیین میزان پراکنش ساچمه ها. هرقدر چوک یک لوله گشادتر باشد، ساچمه ها دارای پراکنش بیشتر و هرقدر چوک تنگتر باشد پراکنش ساچمه ها کمتر خواهد بود. بدین ترتیب برای هدف قرار دادن اهدافی که نزدیکتر هستند از چوک گشادتر و برای هدف قرار دادن اهدافی که دورتر هستند از چوک تنگتر استفاده می شود. چوک برخی از تفنگها ثابت (Fixed Choke) بوده و تغییر نمی کنند. برخی از تفنگها دارای چوک متحرک (Mobile Choke) هستند. به عبارت دیگر لوله های کوچکی وجود دارند که به سر لوله وصل می شوند و امکان تعویض آنها وجود دارد. در برخی از تفنگهای تک لول هم چوکهای متغیر (Variable Choke) وجود دارد. چوک متغیر قطعه ای است که به سر لوله وصل شده و دارای پیچ تنظیم است و با تنظیم پیچ می توان لوله را تنگتر و یا گشادتر کرد.

همانطور که گفته شد چوکهای مختلفی از نظر اندازه وجود دارد. کشورهای مختلف از استانداردهای مختلفی برای نامگذاری یا علامت گذاری چوکها استفاده می کنند. در جدول زیر نامگذاری چوکها و اندازه آنها نسبت به قطر داخلی لوله تفنگ بیان شده است.

 

مشخصات چوکهای پنجگانه اصلی

 

 

 

 

کاهش قطر نسبت به لوله اصلی

نام فارسی

علامت

نام انگلیسی

اینچ

میلیمتر

سیلندر

*****

Cylinder

00/0

00/0

یک چهارم چوک یا

سیلندر اصلاح شده

****

Improved Cylinder

01/0

25/0

نیم چوک

***

Modified

02/0

50/0

سه چهارم چوک

**

Improved Modified

03/0

75/0

تمام چوک

*

Full

04/0

00/1

 

البته چوکهای دیگری هم وجود دارد مثل اسکیت (Skeet) که مابین سیلندر و یک چهارم چوک قرار دارد و اکستراچوک (Extra Choke) که بعد از فول چوک قرار دارد.

اندازه چوک ثابت تفنگها معمولا در زیر و انتهای لوله حک می شود.

معمولا تفنگهای دولول با چوک ثابت، دارای دو نوع چوک مختلف هستند. بدین ترتیب می توان برای اهداف در فواصل مختلف یکی از چوکها را که مناسبتر است انتخاب کرد و آن لوله را شلیک کرد. بطور کلی از آنجا که معمولا اهداف متحرک از تیرانداز دور می شوند لذا معمولا شلیک یکم با چوک گشادتر و شلیک بعدی با چوک تنگتر صورت می گیرد.

شایان ذکر است برای اینکه بتوان وضعیت چوک یک تفنگ از نظر میزان پراکنش ساچمه را مورد بررسی قرار داد، از استاندارد مشخصی استفاده می شود. به عبارت دیگر مسافت شلیک از هدف را 40 یارد (حدود 36 متر) و قطر دایره هدف را 30 اینچ (حدود 76 سانتیمتر) در نظر می گیرند. بنابراین اگر بخواهیم رفتار چوک تفنگ خودمان را بررسی کنیم و آن را با ارقامی که منتشر می شود مقایسه کنیم، لازم است این شرایط را رعایت کنیم یعنی از فاصله 40 یاردی به صفحه کاغذی یا پلاستیکی شلیک کنیم و تعداد ساچمه ها را در دایره ای به قطر 76 سانتیمتر بشماریم. معمولا انتظار می رود درصد ساچمه هایی که به این دایره اصابت کرده است، به شرح جدول زیر باشد.

 

چوک

درصد اصابت ساچمه ها در دایره ای به قطر 30 اینچ در مسافتی به طول 40 یارد

سیلندر

40

یک چهارم چوک

50

نیم چوک

60

سه چهارم چوک

65

تمام چوک

70

 

به این عمل یعنی بررسی رفتار چوک و لوله، الگوگیری (Patterning) گفته می شود که امیدوارم بتوانم در مطالب بعدی به آن بپردازم.

 

 

 

 

 

 

تصویر فشنگها در نمره های مختلف از راست به چپ: 12، 16، 20، 28، 410

 

 

 

لوله تفنگ ساچمه زنی از چپ به راست: خزانه (جایی که فشنگ قرار می گیرد)، لوله اصلی و سرلوله که چوک در آن محل قرار دارد

 

 

 

چوکهای متحرک و آچار مربوطه برای تعویض آنها

 

 

 

 

 

 

پراکنش ساچمه ها در شلیک با چوکهای مختلف در مسافت معین و در دایره ای مشخص

 

 

فشنگ ساچمه زنی

تفنگ ساچمه زنی  تفنگی است که با آن امکان پرتاب تعدادی ساچمه (Shot) در یک شلیک وجود دارد. از آنجا که ساچمه ها پس از خروج از لوله به مرور از یکدیگر دور می شوند، لذا می توان با این تفنگ اقدام به هدف قرار دادن اهداف متحرک اعم از پرندگان و پستانداران کوچک نمود. به عبارت دیگر اگر در فاصله معقولی با تفنگ ساچمه زنی به یک صفحه کاغذی شلیک کنیم، تعداد زیادی سوراخ بر روی کاغذ ایجاد خواهد شد و به همین دلیل است که می توان با تفنگ ساچمه زنی اهداف متحرک را هدف قرار داد.

 

پوکه (Shot Shell) فشنگ ساچمه زنی (Cartridge) در گذشته از فلز برنج ساخته می شد. بعدها از پوکه مقوایی نیز استفاده می شد. امروزه پوکه این نوع فشنگ، ترکیبی از برنج (در قسمت پایین) و پلاستیک است. البته در کشورهای دیگر پوکه های تمام پلاستیک نیز مشاهده می شود. یک طرف این پوکه بسته است و فقط سوراخ کوچکی در آن تعبیه شده که محل گذاشتن چاشنی (Primer) است. سر دیگر پوکه باز است که بعد از اینکه اجزای داخلی فشنگ از قبیل باروت و ساچمه در آن ریخته شد، بسته (Crimp) می شود. در گذشته که از پوکه های برنجی استفاده می شد، سر پوکه با قرار دادن یک مقوای گرد (Paper Disk) و سپس موم اندود کردن آن، بسته می شد. امروزه سر پوکه های پلاستیکی به دو صورت برگردان شده (Roll Crimp) و ستاره ای (Star Crimp) اعم از شش پر و هشت پر بسته می شود. در بستن سر پوکه بصورت برگردان هم از یک مقوای گرد استفاده می شود.

 

معمولا پوکه های فشنگهای شلیک شده مجددا قابل پر شدن هستند که به آن «پر کردن مجدد» (Reloading) می گویند. در پر کردن مجدد، فشنگی که شلیک شده و دهانه پوکه آن باز شده است، مجددا با باروت (Powder) و ساچمه پر شده و سپس درب آن مجددا به همان روش قبلی (برگردان یا ستاره ای) بسته می شود. البته قبل از این کار چاشنی جدید با چاشنی استفاده شده قبلی، جایگزین می شود (Priming).

 

بنابراین اجزای اصلی یک فشنگ ساچمه زنی عبارت است از پوکه، چاشنی، باروت و ساچمه. در فشنگهایی که درب آنها برگردان شده، برای نگهداری ساچمه ها از یک مقوای گرد استفاده می شود. جزء دیگری که وجود آن در فشنگ ساچمه زنی ضروری است نمد (Wad) است. انفجار باروت در پوکه، نیروی فوق العاده ای ایجاد می کند. برای انتقال مناسب این نیرو به ساچمه ها و پرتاب آنها، از لایه ای از نمد استفاده می شود. این لایه نمدی علاوه بر اینکه وظیفه انتقال نیروی انفجار به ساچمه ها را دارد، در ضمن باعث جلوگیری از خروج نامناسب گاز باروت شده و از طرف دیگر ضربه ناگهانی ناشی از انفجار باروت را جذب کرده و باعث می شود تا این نیرو بصورت ملایمتری به ساچمه ها وارده شده و از تغییر شکل ساچمه ها جلوگیری می کند. شایان ذکر است که ساچمه های مورد استفاده در این فشنگها گرد و یکنواخت هستند و هرقدر شکل ساچمه ها هنگام خروج از لوله گردتر و یکنواخت تر باشد، پرواز ساچمه ها و پراکندگی آنها مناسبتر خواهد بود. لایه فوق الذکر در گذشته، از نمد واقعی درست می شد. امروزه این نمدها کم و بیش کمتر استفاده می شوند و بجای آنها از قطعات پلاستیکی که خاصیت فنری دارند استفاده می شود. البته هنوز هم به آنها «ود»  گفته می شود.

 

تفاوت دیگری که فشنگهای امروزی با فشنگهای قدیمی دارند، وجود فنجانک کوچکی است که ساچمه ها داخل آن ریخته می شود. وظیفه این فنجانک که عمدتا به ود چسبیده است، آن است که مانع تماس مستقیم ساچمه ها با لوله تفنگ می شود. در نتیجه شکل ساچمه ها حتی المقدور بدون تغییر مانده و ساچمه ها بصورت مناسبتری پرتاب می شوند. برای اینکه پس از خروج همزمان ود و ساچمه ها، ود از ساچمه ها جدا شود، در طرفین فنجانک شکافهایی ایجاد می شود که پس از خروج ود، در اثر برخورد با هوا دیواره های فنجنک باز شده و در اثر اصطکاک ایجاد شده با هوا، ود از ساچمه ها عقب افتاده و ساچمه ها پرواز آزادانه خود را در هوا ادامه می دهند. در گذشته که از پوکه های برنجی استفاده می شد، چنین فنجانکی وجود نداشت. بنابراین «ود» به قطعه پلاستیکی اطلاق می شود که دارای یک فنجانک برای نگهداری ساچمه ها بوده و یک پایه با خاصیت فنری داشته و در انتها در انتها به صفحه گردی منتهی می شود که بر روی باروت قرار می گیرد. قطر ود متناسب با قطر داخلی لوله تفنگ است.

 

ساچمه هایی که در فشنگ ساچمه زنی استفاده می شود دارای انواع و قطرهای مختلف است. عمدتا جنس ساچمه از سرب است که با مقداری قلع یا فلز دیگری آمیخته است. ساچمه ها از فلزات دیگری همچون فولاد هم ساخته می شود. برخی از ساچمه های سربی هم وجود دارند که دارای روکش مسی یا نیکلی است. این روکش باعث می شود تا سطح ساچمه سخت تر شده و کمتر دچار تغییر شکل شود. در ضمن با این ساچمه ها محیط زیست هم کمتر آلوده می شود. در برخی از کشورها استفاده از ساچمه سربی بدون روکش مسی یا نیکلی ممنوع است. چرا که سرب فلزی سمی است و انتشار آن در محیط زیست باعث ایجاد مشکلاتی می شود. یکی از این مشکلات برای پرندگان است. پرندگان برای هضم غذا نیاز به سنگریزه دارند. چنانچه این ساچمه ها در محیط زندگی پرندگان پخش شود و آنها بجای سنگریزه از این ساچمه ها ببلعند باعث ایجاد بیماری در آنها شده و در ضمن ممکن است سلامت انسان نیز با خوردن گوشت آنها به خطر بیافتد. در ایران عمدتا از ساچمه های سربی استفاده می شود.

 

همانطور که گفته شده ساچمه ها دارای قطرهای مختلف نیز هستند. اندازه مختلف ساچمه ها با نمره بیان می شود. هرقدر نمره ساچمه بزرگتر باشد، قطر ساچمه کوچکتر است. مثلا ساچمه نمره یک از نمره دو بزرگتر است. کشورهای مختلف از استانداردهای مختلفی برای نمره گذاری ساچمه ها استفاده می کنند. در ایران دو نوع ساچمه از نظر اندازه استفاده می شود. یک نوع که به آن ساچمه (Field Shot) گفته می شود و برای شکار پرندگان استفاده می شود که از نمره 1(BB) تا نمره 8 وجود دارد. البته در کشورهای دیگر ساچمه های ریزتر تا نمره 12 و ساچمه های درشت تر نیز وجود دارد. نوع دیگری که به آن چارپاره (Buck Shot) گفته می شود، درشت تر از ساچمه های نوع اول هستند که در اندازه های مختلف سه صفر (درشت تر از همه)، دوصفر (اصطلاحا نه تایی)، صفر (اصطلاحا 12 تایی)، یک، دو، سه و چهار وجود دارند. چارپاره ها برای شکار پرندگان بسیار بزرگ و پستانداران مورد استفاده قرار می گیرند. نوع دیگری از ساچمه که در اصل ساچمه نیست و گلوله است نیز وجود دارد که به آن اصطلاحا تک گلوله (Slug) می گویند و در هر فشنگ یکی از آنها قرار داده می شود که برای شکار پستانداران استفاده می شود. در گذشته این تک گلوله ها گرد بودند اما امروزه بصورت استوانه ساخته می شوند. شایان ذکر است اینجا نحوه نامگذاری و اندازه ساچمه ها به اختصار و بصورتی ساده بیان شده است. همانطور که گفته شد استانداردهای مختلفی برای نامگذاری و اندازه ساچمه ها وجود دارد.

 

میزان ساچمه موجود در فشنگ ساچمه زنی براساس وزن تعیین می شود. یعنی مثلا در نوع خاصی از فشنگها که برای ورزش مورد استفاده قرار می گیرند، از 24 گرم ساچمه استفاده می شود. در فشنگهایی که برای شکار استفاده می شوند معمولا 32 گرم ساچمه ریخته می شود. البته فشنگهای مگنوم مقدار وزنی بیشتری ساچمه حمل می کنند که گاهی حتی به 50 گرم هم می رسد. فشنگهای نمره 12 ایرانی که توسط مهماتسازی وزارت دفاع تهیه شده و عرضه می شوند، 32 گرم ساچمه دارند. بنابراین با توجه به اندازه مختلف ساچمه ها می توان نتیجه گرفت که هرقدر نمره ساچمه بزرگتر باشد (ساچمه ریزتر باشد) تعداد بیشتری ساچمه در فشنگ وجود خواهد داشت مثلا در 32 گرم ساچمه نمره 5 حدود 190 عدد ساچمه و در 32 گرم ساچمه نمره 6 حدود 250 عدد ساچمه وجود دارد. بنابراین هرقدر ساچمه ریزتر باشد احتمال مورد اصابت قرار دادن یک هدف بیشتر می شود اما نباید فراموش کرد که ساچمه ریزتر انرژی کمتری دارد پس برای انتخاب ساچمه مناسب برای هدف مشخص باید به نمره ساچمه هم از نظر تعداد ساچمه و هم از نظر انرژی ساچمه توجه نمود. مثلا براساس قوانین، در مسابقات شلیک به بشقاب گلی نباید از ساچمه هایی درشت تر از 5/2 میلیمتر استفاده کرد و برای شکار کبک ساچمه های نمره 5، 6 و 7  و برای شکار غاز، ساچمه های نمره 3، 2 و 1 توصیه می شود.

 

 

پرواز ساچمه ها (پس از شلیک، دیواره های ود باز شده و ساچمه ها آزادانه به پرواز درمی آیند)

 

 

 

 

 

از چپ به راست درب برگردان، درب ستاره ای هشت پر و شش پر

 

 

 

اجزای فشنگ

 

 

 

 

 

 

اجزای فشنگ (پوکه، چاشنی، باروت، ود، ساچمه)

 

 

 

 

یک فشنگ برش یافته و محتویات آن

 

 

 

 

 

فشنگ تک گلوله قدیمی با گلوله گرد و پوکه مقوایی

 

 

 

تک گلوله قدیمی با پایه نمدی

 

 

 

 

اجزای فشنگ تک گلوله

 

 

 

 

مقوا (Overshot)

 

 

 

نمد

 

 

 

 

ود

 

 

 

ود

 

 


كوله كش